ศูนย์วิจัย Krungthai COMPASS เตือนอุตสาหกรรมข้าวไทยกำลังเผชิญ “Twin Crisis” หรือวิกฤตซ้อนวิกฤต จากแรงกดดันทั้งด้านอุปสงค์และอุปทานพร้อมกัน ท่ามกลางผลกระทบจากสงครามตะวันออกกลาง ภาวะเอลนีโญ และการแข่งขันที่รุนแรงขึ้นในตลาดโลก โดยเฉพาะจากอินเดียและเวียดนาม ส่งผลให้แนวโน้มการส่งออกข้าวไทยในช่วงครึ่งหลังของปี 2569 ต่อเนื่องถึงปี 2570 ยังเผชิญความท้าทายอย่างหนัก
นายกฤชนนท์ จินดาวงศ์ นักวิเคราะห์ ศูนย์วิจัย Krungthai COMPASS เปิดเผยว่า สงครามในตะวันออกกลางได้ส่งผลกระทบต่อการส่งออกข้าวไทยอย่างชัดเจน โดยเฉพาะปัญหาด้านโลจิสติกส์และการขนส่ง หลังการปิดช่องทางเดินเรือสำคัญในภูมิภาค ส่งผลให้การส่งออกข้าวไทยไปยังตลาดอิรัก ซึ่งเป็นหนึ่งในตลาดหลักของไทยชะงักตัวลงอย่างมาก
ข้อมูลระบุว่า ในช่วงเดือนมกราคม-เมษายน 2569 ไทยส่งออกข้าวได้เพียง 2.2 ล้านตัน ลดลง 9% เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปีก่อน ขณะที่การส่งออกไปยังอิรักลดลงถึง 75% เหลือเพียง 0.1 ล้านตัน จาก 0.4 ล้านตันในปีก่อนหน้า และตั้งแต่เดือนมีนาคมที่ผ่านมา ไทยแทบไม่มีการส่งออกข้าวไปยังอิรักเลย
Krungthai COMPASS มองว่า ผลกระทบดังกล่าวไม่ได้จำกัดอยู่เพียงด้านการขนส่ง แต่ยังเป็นจุดเริ่มต้นของ “Twin Crisis” ที่กำลังกดดันอุตสาหกรรมข้าวไทยจากทั้งฝั่งอุปสงค์ (Demand Side) และอุปทาน (Supply Side)
ด้านอุปทาน หรือ Supply Crisis ไทยกำลังเผชิญต้นทุนการผลิตที่เพิ่มสูงขึ้น โดยเฉพาะราคาปุ๋ยที่ได้รับผลกระทบจากสงครามตะวันออกกลาง เนื่องจากไทยต้องพึ่งพาการนำเข้าปุ๋ยเคมีมากถึง 95% ของการใช้ทั้งหมดในประเทศ หากราคาปุ๋ยปรับเพิ่มขึ้น 30-50% เกษตรกรมีแนวโน้มลดการใช้ปุ๋ย ส่งผลให้ผลผลิตต่อไร่ลดลง และอาจทำให้ผลผลิตข้าวทั้งประเทศหดตัวลงราว 1.5-2.5%
ขณะเดียวกัน ภาวะเอลนีโญที่คาดว่าจะเริ่มชัดเจนตั้งแต่ครึ่งหลังปี 2569 ต่อเนื่องถึงครึ่งแรกปี 2570 จะยิ่งเพิ่มความเสี่ยงด้านภัยแล้งและปริมาณน้ำไม่เพียงพอ กระทบทั้งปริมาณและคุณภาพผลผลิตข้าวไทย ทำให้ภาคการผลิตมีความเปราะบางมากขึ้น
ส่วนด้านอุปสงค์ หรือ Demand Crisis ไทยกำลังเผชิญการแข่งขันที่รุนแรงขึ้นจากอินเดีย ซึ่งยังคงมีผลผลิตข้าวอยู่ในระดับสูงและสามารถจำหน่ายได้ในราคาที่ต่ำกว่าไทย โดยกระทรวงเกษตรสหรัฐฯ (USDA) คาดว่า อินเดียจะส่งออกข้าวในปี 2569 สูงถึง 25 ล้านตัน เพิ่มขึ้น 6% จากปีก่อน จากปัจจัยด้านสต็อกที่ยังอยู่ในระดับสูงและผลผลิตใหม่ที่เพิ่มขึ้น
นอกจากนี้ อินเดียยังมีแนวโน้มได้รับผลกระทบจากเอลนีโญน้อยกว่าหลายประเทศในเอเชีย ทำให้ยังสามารถรักษาศักยภาพการผลิตและการส่งออกได้ดี ขณะที่ค่าเงินบาทที่มีแนวโน้มแข็งค่าจะยิ่งทำให้ราคาข้าวไทยสูงขึ้นเมื่อเทียบกับคู่แข่ง โดยสมาคมผู้ส่งออกข้าวไทยระบุว่า ทุกการแข็งค่าของเงินบาท 1 บาท จะทำให้ราคาส่งออกข้าวไทยเพิ่มขึ้นประมาณ 15 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ส่งผลให้ไทยสูญเสียความสามารถในการแข่งขันในตลาดโลก
Krungthai COMPASS ประเมินว่า ภายใต้กรณีฐาน (Base Case) ไทยจะส่งออกข้าวได้ประมาณ 6.7 ล้านตันในปี 2569 ลดลง 15% จากปีก่อน ก่อนจะฟื้นตัวเล็กน้อยสู่ระดับ 7.2 ล้านตันในปี 2570 เพิ่มขึ้น 7% จากปี 2569
อย่างไรก็ตาม หากสถานการณ์เลวร้ายที่สุด ทั้งสงครามตะวันออกกลางยืดเยื้อและเอลนีโญรุนแรง ไทยอาจส่งออกข้าวได้เพียง 6.3 ล้านตันในปี 2569 และลดลงต่อเนื่องเหลือ 6.1 ล้านตันในปี 2570 ขณะที่กรณีดีที่สุด หากสงครามคลี่คลายเร็วและเอลนีโญมีผลกระทบจำกัด การส่งออกข้าวไทยอาจอยู่ที่ 7.6 ล้านตันในปี 2569 และ 7.7 ล้านตันในปี 2570
ทั้งนี้ ศูนย์วิจัย Krungthai COMPASS เสนอว่า อุตสาหกรรมข้าวไทยจำเป็นต้องเร่งปรับตัวจากการแข่งขันเชิงปริมาณไปสู่การแข่งขันเชิงมูลค่าเพิ่ม ผ่านการพัฒนาข้าวคุณภาพสูง ข้าว GI ข้าวเพื่อสุขภาพ และข้าวที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมหรือ Low-Emission Rice ควบคู่กับการยกระดับประสิทธิภาพการผลิต การบริหารจัดการน้ำ และการลดต้นทุน เพื่อรักษาความสามารถในการแข่งขันของข้าวไทยในระยะยาว
